Konkurencyjność Europy i rola badań, innowacji i edukacji

Szanowni członkowie kadry akademickiej, Drodzy studenci, Dostojni goście, Drodzy przyjaciele, Z ogromną przyjemnością jestem dziś z Wami, aby przemawiać do studentów, pracowników i naukowców z czterech renomowanych uniwersytetów, tutaj, w stolicy Niemiec. Szczególnie cieszę się z tej okazji, ponieważ wszystkie cztery obecne tu uniwersytety są głęboko zaangażowane w wspieranie europejskiego systemu edukacji i badań naukowych. Potrzebujemy tego wkładu, zwłaszcza w obliczu wyzwań, przez które teraz przechodzimy. Europa zmaga się z wieloma kryzysami w ostatnich latach. COVID wciąż jest w naszej pamięci. Trwa rosyjska wojna agresji przeciwko Ukrainie; mieliśmy problemy z łańcuchem dostaw; środowisko geopolityczne pozostaje napięte i niepewne. Niewiele wcześniej mieliśmy kryzys finansowy. Europa działa więc w trybie kryzysowym od lat. Kryzysy różnego rodzaju mogą stać się znakiem rozpoznawczym naszych czasów. Europa dobrze reagowała na te różne kryzysy, wykazując się niezwykłą odpornością. W dużej mierze było to możliwe dzięki polityce badawczej i innowacyjnej z wcześniejszych lat, która pomogła szybko znaleźć rozwiązania, takie jak szczepionka przeciwko COVID. Są jednak także wyzwania długoterminowe, takie jak podwójna transformacja klimatyczna i cyfrowa, a także zmiany demograficzne. Podczas gdy nawigujemy przez te kryzysy i transformacje, musimy również zwrócić uwagę na bardziej fundamentalne wyzwanie, które dotyczy naszej długoterminowej konkurencyjności. Wszystkie wspomniane przeze mnie kryzysy pociągają za sobą istotne zmiany strukturalne w globalnej i europejskiej gospodarce. Istniejące przewagi konkurencyjne – takie jak technologia silników spalinowych w sektorze motoryzacyjnym – oraz wiele istniejących modeli biznesowych nie przetrwa transformacji cyfrowej i przejścia na gospodarkę zeroemisyjną. Aby móc rozwijać konkurencyjne nowe technologie i modele biznesowe, potrzebujemy silnego nacisku na innowacje. Nasi konkurenci szybko się poruszają w wyścigu technologicznym, jak pokazuje Ustawa o Redukcji Inflacji i dążenie do „czystej technologii” w Stanach Zjednoczonych oraz konkurencja o surowce krytyczne. Nasza konkurencyjność zależy od naszej zdolności do innowacji i produktywności. A nasza zdolność do innowacji i produktywność zależą z kolei od inwestycji w badania i innowacje, od dobrej edukacji i od siły roboczej z odpowiednim zestawem umiejętności. Jest to dobrze udokumentowane w analizach danych historycznych. Jasne jest, że instytucje szkolnictwa wyższego odgrywają kluczową rolę zarówno w naszej zdolności do osiągnięcia wystarczających inwestycji w B+R, jak i w wyposażeniu europejskiej siły roboczej w odpowiednie umiejętności, które są nam potrzebne, aby pozostać w grze w globalnym wyścigu konkurencyjnym. Obecnie nasze wyniki w zakresie inwestycji w badania i innowacje pozostają rozczarowujące. Chociaż nasz udział w globalnych badaniach i rozwoju znacznie wzrósł w porównaniu z 20 latami temu, to ostatnio stagnował. W 2022 roku UE wydała 2,23% swojego PKB na badania i rozwój, mniej niż w poprzednim roku (2,27%). Jesteśmy daleko od naszego celu 3%. Nasi główni globalni konkurenci radzą sobie lepiej. Stany Zjednoczone odnotowały 3,5% w 2022 roku, Japonia 3,3%, Chiny (bez Hongkongu) 2,4%; Korea Południowa 4,5%. Nasze wyniki wzrostu gospodarczego również były słabe: 0,5% w 2023 roku, w porównaniu z 2,5% w Stanach Zjednoczonych i 1,9% w Japonii. Prognozy na 2024 rok nie są znacznie lepsze. Co ważniejsze, Stany Zjednoczone przewyższały UE pod względem wzrostu gospodarczego przez większość ostatnich dwóch dekad. Musimy zatem zwiększyć nasze inwestycje w B+R. Dotyczy to zwłaszcza prywatnych inwestycji w badania i innowacje, które napędzają komercjalizację i skalowanie innowacji. Europejska polityka badawcza i innowacyjna odgrywa ważną rolę w zaspokajaniu tej potrzeby. Ale potrzebujemy także lepszych ogólnych warunków ramowych i reform strukturalnych. Nasz obecny program ramowy – Horyzont Europa – ma budżet prawie 100 mld euro na siedem lat – to największy program tego rodzaju. Opiera się na doskonałości i jest otwarty na udział zewnętrzny z całego świata. Wspiera on trzy obszary: Po pierwsze, badania podstawowe za pośrednictwem Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych; Po drugie, angażuje partnerów z akademii i przemysłu w badaniach nad rozwiązaniami naszych głównych wyzwań społecznych poprzez partnerstwa; I po trzecie, wzmacnia innowacje poprzez specjalny instrument – Europejską Radę ds. Innowacji – który zapewnia ukierunkowane wsparcie wysoce innowacyjnym firmom na rzecz przełomowych technologii bliższych rynkowi. W dostarczaniu wsparcia dla badań i innowacji, nieustannie staramy się poprawiać nasze działania, wyciągając wnioski z przeszłości na przyszłość. Właśnie zakończyliśmy ewaluację poprzedniego programu ramowego, Horyzont 2020. Był on ogromnie udany. Przyciągnął milion aplikacji z 177 krajów. Sfinansował prawie 35 000 projektów z udziałem 40 000 organizacji. Był on mocno nadsubskrybowany. Ewaluacja podkreśla efektywność tych inwestycji: każdy euro zainwestowany w Horyzont 2020 przyniesie pięć euro korzyści dla obywateli UE do 2040 roku! Program zainicjował przełomy naukowe i wspierał 33 laureatów Nagrody Nobla. Wspierał on światowej klasy doskonałość naukową. Ale jest także miejsce na ulepszenia: dalsze uproszczenie, poszerzenie uczestnictwa, wzmocniona dyseminacja i wykorzystanie wyników oraz zwiększone synergie z innymi inicjatywami na poziomie UE, krajowym i regionalnym. Na tych lekcjach będziemy budować przyszłość. Edukacja jest kolejnym kluczowym czynnikiem dla konkurencyjności. Jest kluczowa zarówno dla wzrostu produktywności, jak i uczestnictwa w rynku pracy. W starzejącym się społeczeństwie obie te rzeczy są pilnie potrzebne. Chociaż edukacja jest kompetencją państw członkowskich lub krajów związkowych i regionów, na poziomie europejskim nasz program Erasmus+ zapewnia potężne wsparcie dla mobilności edukacyjnej. Ostatni Raport Roczny Erasmus+ prezentuje ponad 4 miliardy euro wsparcia dla prawie 26 000 projektów, wspierając 73 000 organizacji i dając możliwości dla 1,2 miliona uczniów, nauczycieli, trenerów i młodych ludzi. Jak wielu z Was może już doświadczyło, Erasmus+ wspiera nabywanie nowych umiejętności, które są coraz bardziej istotne w zglobalizowanym świecie. Zwiększa on zdolność do zatrudnienia uczestników. Ale także przynosi wspólne zrozumienie między różnymi narodowościami, bogate wymiany kulturowe i pomaga kształtować europejską jedność i zrozumienie. Wszystko to jest kluczowe dla odporności, a tym samym także dla konkurencyjności naszego społeczeństwa. Już to powiedziałem: instytucje szkolnictwa wyższego odgrywają kluczową rolę zarówno w naszej zdolności do osiągnięcia naszego celu inwestycji w B+R, jak i w zapewnieniu europejskiej sile roboczej odpowiednich umiejętności. Wszyscy jesteście częścią tego. Potrzebujemy odpowiednich warunków dla Was, jako studentów i naukowców, abyście mogli rozwijać się i widzieć perspektywy osobiste i zawodowe w karierze w szkolnictwie wyższym i badaniach naukowych. Tworzymy te warunki poprzez Europejską Strategię dla Uniwersytetów. Opiera się ona na prostym założeniu: nasze obecne wyzwania wykraczają poza granice między krajami i między dyscyplinami. Instytucje szkolnictwa wyższego muszą zrobić to samo i współpracować poza tymi granicami. I dajemy im narzędzia, aby to zrobić. Pierwszorzędnym przykładem jest inicjatywa Uniwersytetów Europejskich. I cieszę się, że wszystkie cztery uniwersytety, które są tutaj reprezentowane, są częścią jednej z takich alianse. Te alianse wspierają wspólne programy i mobilność. Wzbogacają one doświadczenia edukacyjne o różnorodne umiejętności i promują zrozumienie międzykulturowe. To podejście oddolne już doprowadziło do stworzenia 50 aliansów Uniwersytetów Europejskich, a wkrótce, mam nadzieję, 60 aliansów obejmujących 500 instytucji. Alianse nie są tylko o współpracy akademickiej – są głęboko zintegrowane z naszym szerszym celem wzmocnienia zdolności innowacyjnych i konkurencyjnych Europy. I upewniamy się, że ta kluczowa inicjatywa może działać dzięki silnemu finansowaniu, a alianse otrzymują do 14,4 miliona euro na cztery lata. To, że strategia działa dobrze, jest jasne z aliansów, w których wszystkie cztery obecne tu uniwersytety są aktywnymi członkami i o których będziemy mieli okazję porozmawiać zaraz po tej części. Tego rodzaju współpraca pomaga uczynić Europę innowacyjną potęgą, którą musimy być. Ale na tym nie poprzestajemy. W nadchodzących tygodniach zaprezentujemy kolejny element Europejskiego Obszaru Edukacyjnego, plan działania na rzecz Europejskiego Dyplomu. Celem jest ułatwienie dobrowolnej współpracy między instytucjami, upraszczanie procesów i tworzenie podstaw dla bardziej zintegrowanego i silniejszego europejskiego systemu szkolnictwa wyższego. Uzupełnimy to propozycjami dotyczącymi europejskiego systemu zapewniania jakości i uznawania oraz atrakcyjnych karier akademickich w szkolnictwie wyższym. Jeśli chodzi o badania naukowe, już mamy europejskie ramy dla kariery badawczej, aby zapewnić, że Europa będzie mogła przyciągać i zatrzymywać talenty naukowe. W listopadzie zaproponowaliśmy nowe środki w ramach inicjatywy „Europa w ruchu”. Uczynią one doświadczenia mobilności normą – integralną, dostępną i inkluzywną częścią europejskiego systemu edukacji. W ramach naszych polityk B+R trudne środowisko geopolityczne wymaga również, abyśmy wzmocnili nasze bezpieczeństwo badawcze. Zaproponowaliśmy w tym celu zalecenie Rady wokół zasad wolności akademickiej i autonomii instytucjonalnej. Czekamy na owocną debatę na ten temat i również chcemy usłyszeć Wasze opinie. Podczas gdy nawigujemy przez różne wyzwania i możliwości, które nas czekają, Wasze zaangażowanie, ale także Wasze opinie, są nieocenione dla mojej pracy na poziomie Unii Europejskiej. Razem kształtujmy przyszłość, która odzwierciedla nasze wspólne aspiracje dla Europy. Nie mogę się doczekać, aby usłyszeć Wasze myśli na te tematy. Dziękuję.