Często zadawane pytania: ograniczenie marnowania żywności w UE

Dlaczego ograniczenie marnowania żywności jest ważne? Marnowanie żywności ma ogromny wpływ na gospodarkę, społeczeństwo i środowisko. Co roku w UE powstaje prawie 59 mln ton odpadów żywnościowych (131 kg/mieszkańca). Stanowi to stratę szacowaną na 132 mld euro. Około 10 proc. całej żywności dostarczanej do handlu detalicznego, restauracji, usług gastronomicznych (np. stołówek szkolnych i korporacyjnych, szpitali itp.) i gospodarstw domowych marnuje się. Jednocześnie około 32,6 mln osób nie może sobie pozwolić na wysokiej jakości posiłek (w tym mięso, kurczaki, ryby lub wegetariański odpowiednik) co drugi dzień. Odpady żywnościowe mają ogromny wpływ na środowisko, odpowiadając za 252 mln ton ekwiwalentu CO2 lub około 16 proc. całkowitych emisji gazów cieplarnianych z unijnego systemu żywnościowego. Gdyby marnowanie żywności było państwem członkowskim, byłoby piątym co do wielkości źródłem emisji gazów cieplarnianych. Marnowanie żywności stanowi również niepotrzebne obciążenie dla ograniczonych zasobów naturalnych, takich jak użytkowanie gruntów i wody. Czym jest marnowanie żywności i jak do niego dochodzi? Odpady spożywcze żywnościowe to żywność i powiązane niejadalne części (takie jak kości lub pestki owoców). Marnowanie żywności ma miejsce na wszystkich etapach łańcucha dostaw, od pola do stołu. Najwięcej jednak żywności marnuje się przy konsumpcji, która jest kluczowym obszarem zainteresowania programów zapobiegania marnowaniu żywności. Po pierwszym ogólnounijnym monitoringu marnowania żywności zgodnie ze wspólną metodologią UE Eurostat oszacował, że 53 proc. tego rodzaju odpadów wytwarzanych w UE powstaje w gospodarstwach domowych, 7 proc. w handlu hurtowym i detalicznym oraz 9 proc. w restauracjach i usługach gastronomicznych. Inne sektory przyczyniające się do marnowania żywności w UE to produkcja podstawowa (11 proc.) oraz przetwórstwo i produkcja żywności (20 proc.). Co proponujemy? UE jest zaangażowana w osiągnięcie globalnego celu ONZ w zakresie zrównoważonego rozwoju nr 12.3 polegającego na zmniejszeniu o połowę ilości odpadów żywnościowych w przeliczeniu na jednego mieszkańca na poziomie detalicznym i konsumenckim do 2030 r. oraz na ograniczeniu strat żywności w łańcuchach produkcji i dostaw żywności. Aby przyspieszyć postępy UE w realizacji tego celu, Komisja proponuje, aby do 2030 r. państwa członkowskie ograniczyły marnowanie żywności w przetwórstwie i produkcji o 10 proc. oraz o 30 proc. (na mieszkańca) wspólnie w sprzedaży detalicznej i konsumpcji (restauracje, usługi gastronomiczne i gospodarstwa domowe). Wyniki pierwszego ogólnounijnego monitoringu poziomów marnowania żywności przeprowadzonego w 2020 r. posłużą jako punkt odniesienia do oceny postępów. W przypadku państw członkowskich, które przedstawią dowody na podjęcie działań przed 2020 r., można rozważyć wcześniejszy rok odniesienia, przy czym monitorowanie ma potwierdzić poczynione postępy. Do końca 2027 r. przeprowadzony zostanie formalny przegląd postępów poczynionych przez państwa członkowskie oraz możliwość skorygowania kursu, jeżeli dowody wskażą, że UE może jeszcze bardziej przyczynić się do realizacji globalnych ambicji. Jakie są oczekiwane korzyści z naszej propozycji w zakresie ograniczenia marnowania żywności? Ograniczenie marnowania żywności zmniejszy zasoby potrzebne do produkcji żywności, którą spożywamy. Rozwiązanie problemu marnowania żywności przynosi potrójne korzyści: pozwala oszczędzać żywność przeznaczoną do spożycia przez ludzi oraz zmniejsza wpływ produkcji i konsumpcji żywności na środowisko. Pomaga również przedsiębiorstwom i konsumentom oszczędzać pieniądze. Gdyby ograniczyć marnowanie żywności zgodnie z naszą propozycją, czteroosobowe gospodarstwo domowe zaoszczędziłoby średnio około 400 euro rocznie. W jaki sposób państwa członkowskie mogą poczynić większe postępy? Wspólnotowe przepisy UE dotyczące odpadów już nakłada na państwa członkowskie obowiązek wdrożenia krajowych programów zapobiegania marnowaniu żywności oraz, co ważne, ograniczenia marnowania żywności na każdym etapie łańcucha dostaw, monitorowania poziomów marnowania żywności i składania sprawozdań na ten temat. Jak dotąd jednak ilość odpadów spożywczych nie zmniejsza się w wystarczającym stopniu. W swojej propozycji Komisja dąży do zapewnienia wystarczającej i spójnej reakcji wszystkich państw członkowskich w celu ograniczenia marnowania żywności w całym łańcuchu dostaw żywności i w gospodarstwach domowych. Powinna ona dać państwom członkowskim bodziec do podejmowania ambitnych działań i wspierania zmiany zachowań, a także zacieśniania współpracy między podmiotami w całym łańcuchu wartości żywności i innymi odpowiednimi stronami (np. środowiskami akademickimi, organizacjami pozarządowymi, instytucjami finansowymi itp.). Organizacje międzynarodowe i koalicje wzywają rządy do stosowania opartego na dowodach podejścia typu „cel–pomiar–działanie”, aby osiągnąć szybkie i konkretne wyniki w zakresie zapobiegania marnowaniu żywności. Doświadczenia krajów pionierskich, a także unijne środki wsparcia wprowadzone w celu ułatwienia wymiany doświadczeń i najlepszych praktyk przyczynią się do postępów we wszystkich państwach członkowskich. Takie kraje, na przykład Holandia, Francja i Niemcy, ustanowiły krajowe strategie zapobiegania marnowaniu żywności i ustanowiły mechanizmy zarządzania łączące wszystkie podmioty, kierujące i koordynujące wysiłki, na przykład poprzez dobrowolne porozumienia, na rzecz osiągnięcia jasnych i wspólnych celów w zakresie ograniczenia marnowania żywności. Ograniczenie marnowania żywności na poziomie konsumentów wymaga stałego realizowania kampanii konsumenckich i interwencji związanych ze zmianą zachowań, a także włączenia zapobiegania marnowaniu żywności do szkolnych programów nauczania. Wiele państw członkowskich ułatwia darowizny żywności, w tym za pomocą środków ustawodawczych i zachęt podatkowych, aby pomóc w zapewnieniu redystrybucji nadwyżek żywności wśród osób potrzebujących. Zalecenia panelu obywatelskiego, organizowanego przez Komisję w celu zapobiegania marnowaniu żywności i przedstawienia perspektywy obywateli, również mogą służyć jako przewodnik pomagający państwom członkowskim w osiągnięciu celów. Co robi UE, aby wspierać państwa członkowskie w ograniczaniu marnowania żywności? Od 2015 r. UE przedstawia specjalne plany działania na rzecz ograniczenia marnotrawienia żywności w całej UE. W pierwszym planie działania UE dotyczącym gospodarki o obiegu zamkniętym, przyjętym w 2015 r., wezwano Komisję do ustanowienia wielostronnej platformy zajmującej się zapobieganiem marnowaniu żywności. Ustanowiona w 2016 r. Unijna Platforma ds. Strat i Marnotrawienia Żywności wspierała Komisję w jej pracach nad przyjęciem wytycznych UE mających na celu ułatwienie darowizny żywności i wykorzystania jako paszę żywności, która nie jest już przeznaczona do spożycia, oraz opracowanie metodyki pomiaru marnowania żywności. Wspiera również wszystkie podmioty w podejmowaniu działań mających na celu ułatwienie zrozumienia i stosowania sposobu oznaczania daty. Wymianę najlepszych praktyk, zasobów i wniosków z zapobiegania marnowaniu żywności, aby przyspieszyć postępy w państwach członkowskich, ułatwia się za pośrednictwem Unijnej Platformy ds. Strat i Marnotrawienia Żywności oraz cyfrowego unijnego centrum zapobiegania stratom i marnotrawieniu żywności, które zawiera sekcję poświęconą inicjatywom państw członkowskich mającym na celu ograniczenie strat i marnotrawienia żywności. Ponieważ ponad połowa przypadków marnowania żywności ma miejsce w momencie konsumpcji, Komisja stara się również wspierać wszystkie podmioty w podejmowaniu działań mających na celu wspieranie zmiany zachowań konsumentów. Kompendium najlepszych praktyk opracowane przez Europejskie forum ds. marnotrawienia żywności zawiera narzędzia, rozwiązania i zalecenia mające na celu skuteczne rozwiązanie problemu marnowania żywności przez konsumentów. Unijne badania naukowe i innowacje stwarzają również możliwości analizowania strat i marnowania żywności i przeciwdziałania im. Obecnie realizowane są projekty badawcze dotyczące tych kwestii w ramach programów „Horyzont 2020” i „Horyzont Europa”. Inne instrumenty finansowania działań na rzecz zapobiegania marnotrawieniu żywności obejmują program LIFE na rzecz ochrony środowiska i InterReg Europe, które włączają zapobieganie marnowaniu żywności do współpracy regionalnej. Komisja, we współpracy z Europejską Agencją Wykonawczą ds. Zdrowia i Cyfryzacji (HaDEA), przyznaje również dotacje w ramach Programu na rzecz jednolitego rynku, aby pomóc państwom członkowskim i zainteresowanym stronom w usprawnieniu inicjatyw w zakresie pomiaru marnowania żywności i zapobiegania mu. Aby pomóc w ukierunkowaniu skutecznych działań, Komisja pracuje nad wzmocnieniem bazy dowodów na potrzeby interwencji w zakresie zapobiegania marnowaniu żywności poprzez ich bieżącą ocenę za pomocą ram oceny opracowanych przez Wspólne Centrum Badawcze oraz ich dalszy rozwój. Co mogę zrobić jako obywatel, aby zapobiec marnowaniu żywności? Obywatele wyraźnie wyrazili zaniepokojenie i poparli potrzebę zintensyfikowania działań na rzecz ograniczenia marnowania żywności w UE – poglądy te znajdują odzwierciedlenie w zaleceniach panelu obywatelskiego organizowanego przez Komisję między 16 grudnia 2022 r. a 12 lutego 2023 r. Każdy może odegrać rolę w ograniczaniu marnowania żywności. Często przy minimalnym wysiłku można ograniczyć marnowanie żywności, co prowadzi również do oszczędności pieniędzy i przyczynia się do ochrony środowiska. Na przykład pomocne może być planowanie posiłków lub wykorzystanie resztek podczas obiadu następnego dnia lub przy zakupie żywności do bezpośredniego spożycia, wybieranie produktów, które są najbliżej terminu ważności. Komisja przygotowała kilka szybkich wskazówek dla osób, które chcą ograniczyć marnowanie żywności na co dzień.